shadow

Kwagh u Aonde kua tsav man akombo

Ortiv na jijigh er ka Aonde a gbe sha man tar ye; ka wen a kumen, a nôôn wula shi ate iyange ye. Ka wen ka ana tugh mbuile shi sev mbuav ye.  Kpa shi ortiv gema lumun er tsav man akombo ka sha aciu tar-sôron man mkpeiyol u nongo u tar cii.

Aônde (Aôndo):

Cii man orbutegh a va a kwaghaonde u mbakristu yô ortiv vande nan jighjigh er ka Aônde a gbe tar ye; shi ka wen a ne hanmakwagh u alu sha aciu mkpeiyol u umace ye; ka wen a ne uma ye; ka wen awasen ve tomsule kpa u doon ye; etc.  I kaa er yange Aonde lu ikyua a umace je teman imionge a ve;  kpa er Aonde gema vihishima a u umace sha mkanem ma vihinshima ma ve eren yo, kporum yem sha kwavaôndo nahan kera lu ikyua ga. Kwaghne na yô ortiv gema ker er una er ve mkpeiyol kua mtemudedoo una zaan hemen hen tartiv yô.  Kwaghne na yô tsav man akombo hingir u lun hen tartiv.

Tsav

Se fatyô u zuan a tageda u pasen atôakaa ga, kpa se tôv nahan er: tsav ka tahav mbu lun ken vanger u or, shi nan eren tom amin ken jinjingi u nan. Se nenge er tsav mbu atô atar:

  1. Tsav mbu ke vanger: i kaa er tsav mbu ke vanger ka mbu lu a ikyav i ondo u nomkyegh, ka mbu cii ishima i or, shi mbu lu a akughu kpa. Ka tsav mbu hemban taver jene.
  2. Kpum utsa: kpum utsa taver er tsav mbu ke vanger ga, shi ngu a akughu ga.
  3. Tsav mbu nomsoor: imbyautsa ne ka mbu bugh or ashe sha u nengen man fan akaa ior mbagenegh vea fatyô u nengen shin kaven ga yô. Ka i yila imbyautsa ne er ‘ishima i nomsoor’.

Or u nan lu a tsav yô ka i yila na er ‘ormbatsav’; ka vea u kpishi yô i yila ve er ‘Mbatsav’.  Mbayiase ve eren tsav sha aciu u tar soron, kuraiyol man u nengen sha mkpeiyol u tsombol cii.  Kpa ka hanma tu utsa ilu tsav mbu wasen tsombol ga; hanma tsav ngu a akombo; ka imbyautsa kua imbyaakombo la ka ve zom ve tsav mbu lu tsav mbu dedoo shin tsav mbu bov ye.

Ken mhii u tar tiv yô, tsav lu kwaghbo kpeer ga. Aluer tsav ka mbu dedoo yô mbu vaan a mzehemen; kpa tsav mbu zuan sha akombo abo yô ka mbu va a mbamgbejime er angev man ku nahan. Akaa agenegh a tsav mbu bov mbu ve amin yo ka mnyam maa cie, iyol-ibo (ikyoribo), kwaghkahan u timin, kua akaa agenegh a doon ga.

Akombo

Akombo ka tahav mbu nôngen er hanmakwagh a za i doo man tar kpa u lu sha mkpeiyol, shi ior ve lu ken bem a ayolave kua akaa a ningir ve cii.

Hanma kombo (kombo kpishi ka ‘akombo’) ka alu a ikyav – anbamber tyegh ga yô ankpughu-kom.  Se fatyô u zuan a akaa kpishi sha kwagh u akombo a tiv ga, kpa se nenge inja er akombo nga ato-ahar nahan:

  1. Akombo akiriki
  2. Akombo atamen

Hanma angev shin kwaghvihin shin tar yô ngu a akombo kua gbenda u akaa ve a sôr a yô.  Shieghen i or shin tar ka ua vihi kwagh yô i gba u a sôr akombo la.  Hanma akombo nga a or u sôron hen ipiaven; ka una sôron akombo la yô angev shin makwagh u i vihi la a hide a sôr vough.

Akaa a se nger heen ne se zua amin sha igbenda wuewue. Agenegh i nger sha ahumbe (a iyilan er ‘internet’ la), er mkaanem ma Bohannan, Akiga man Gundu nahan. Shi se nenge ken tageda u Tor Tiv, Orchiviligh Alfred Akawe Torkula, a nger sha kwagh u Tiv la. 

Nahan we, or u ôron kwaghngeren ne,  er tar uzehemen hegeen man kwaghaonde kpa a samber wuee nahan, u nenge kwagh u tsav man akombo ne nena?